ดูนก..อย่าคิดว่าไม่สำคัญ

โดย พิภพ สุวรรณวิมล  - 13 ส.ค. 2542



ดูนก...อย่าคิดว่าไม่สำคัญ


ในความรู้สึกของคนหลายๆคน อาจจะเห็นนกเป็นสัตว์ปีกเล็กๆ ที่บินไปมาให้เห็นอยู่ทุกวัน ขณะเดียวกันอาจจะไม่ได้คิดว่า นกจะมีความสำคัญต่อสมดุลของธรรมชาติ

ท่านทราบหรือไม่ว่า นกทั่วโลกนั้น มีอยู่กว่า 9,000 ชนิด มีหลายชนิดที่เริ่มหายาก และมีหลายชนิดที่เริ่มสูญพันธุ์ โดยมนุษย์ที่เป็นผู้ทำลายนั้น อาจจะไม่รู้ว่า นกเป็นสัตว์ที่มีบทบาทสำคัญในการรักษาดุลย์ธรรมชาติ ไม่ว่าจะเป็นการกำจัดแมลงหรือศัตรูพืชอื่นๆ การปลูกและแพร่กระจายพันธุ์พืช ตลอดจนเป็นตัวบ่งชี้ความสมบูรณ์ของป่า

ถ้ามีโอกาสตื่นเช้า แทนที่ท่านจะเดินออกกำลังกายเฉยๆ ท่านลองส่ายสายตา เดินตามเสียงนกไปเรื่อยๆ พร้อมทั้ง สังเกตว่ามีนกกี่ชนิดที่ท่านพบเห็น ลองสังเกตพฤติกรรมของเขา ลองสังเกตความสวยงามขณะที่เขาถลาร่อน ลองฟังเสียงที่ร่าเริงขณะหาเหยื่อ แล้วลองถามตัวท่านเองว่า "ท่านรู้สึกอย่างไร"

ศูนย์วิทยาศาสตร์เพื่อการศึกษาจังหวัดลำปาง (ศวจ.ลำปาง) มีกิจกรรมส่วนหนึ่งที่เกี่ยวข้องกับการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม คือ "กลางคืนดูดาว ตอนเช้าดูนก" ซึ่งต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็น "Mini Science Camp" กิจกรรมนี้ใช้เวลาเพียง 1 วัน 1 คืน ซึ่งศูนย์วิทยาศาสตร์เพื่อการศึกษาจังหวัดลำปาง ดำเนินการร่วมกับชมรมคนรักนก การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแม่เมาะ

โดยกิจกรรมจะเริ่มจาก ภาคกลางวันวันแรก จะเรียนรู้ดาราศาสตร์เบื้องต้น สิ่งแวดล้อม และระบบนิเวศน์ ในภาคกลางคืน จะให้สมาชิกค่ายได้ศึกษากลุ่มดาวต่างๆจากท้องฟ้าจริง โดยศึกษากลุ่มดาวตามฤดูกาล พร้อมทั้งให้ความรู้เกี่ยวกับการดูนกเพื่อเป็นการปูพื้นฐานให้สมาชิกค่ายได้ทราบ นับตั้งแต่การให้แนวคิดว่าดูนกไปทำไม ดูไปเพื่ออะไร ควรศึกษาพฤติกรรมอะไรบ้าง เป็นต้น และในยามเช้าตรู่ สมาชิกค่ายต้องตื่นแต่เช้า เพื่อเดินทางไปศึกษานกด้วยความตื่นเต้น การดูนก จะแบ่งสมาชิกค่ายเป็นกลุ่ม กลุ่มละประมาณ 6-8 คน ซึ่งจะเดินป่าพร้อมกล้อง 2 ตา และกล้องตาเดียว

สมาชิกค่าย จะใช้กล้องสองตาเพื่อเสาะหานก และจะใช้กล้อง ตาดียวในการศึกษาลักษณะพิเศษของนก พร้อมทั้งบันทึกลักษณะพิเศษของนกที่พบเห็น หลังจากนั้น เขาจะต้องมาศึกษา ค้นคว้าเพิ่มเติมว่านกที่พบเห็นนั้น ชื่อว่านกอะไร เป็นประเภทไหน มีชีวิตความเป็นอยู่อย่างไร เป็นนกประจำถิ่นหรือนกย้ายถิ่นจากหนังสือคู่มือที่
ศวจ.ได้จัดเตรียมไว้ให้ นอกจากนั้น สมาชิกค่ายยังสามารถศึกษานกชนิดอื่นๆเพิ่มเติมตามที่เขาสนใจจากหนังสือคู่มือนกได้อีกด้วย

นอกจากนั้น ในบริเวณ ศวจ. กำลังปรับพื้นที่บางส่วนเพื่อเป็นที่อยู่ของนกตามธรรมชาติ เนื่องจากปัจจุบัน ในบริเวณนี้มีสภาพพื้นที่ที่เหมาะสม มีนกอาศัยอยู่แล้วประมาณ 24 ชนิด เท่าที่สำรวจพบ และผู้รับผิดชอบคิดว่า หากมีการปรับพื้นที่ให้กลมกลืนกับธรรมชาติให้มากขึ้น เช่น จัดทำบ้านนก หรือสภาพแวดล้อมต่างๆที่ไม่มีมนุษย์มารบกวน ในบริเวณนี้ น่าจะเป็นแหล่งศึกษานกได้เป็นอย่างดี และจะเป็นสถานที่ของชมรมคนรักนกในอนาคตอันใกล้ ซึ่งขณะนี้ได้วางแผน ออกแบบเรียบร้อยแล้ว และมีความมุ่งหวังที่จะเป็นศูนย์ข้อมูลนกในภาคเหนือ

ในปัจจุบัน กิจกรรมการดูนก เป็นกิจกรรมที่ได้รับความสนใจอย่างมาก เนื่องจากมีการเผยแพร่ของสื่อมวลชน มีกลุ่มองค์กรที่รวมตัวกันเผยแพร่ข้อมูลให้ประชาชนได้ทราบถึง ประโยชน์ของการดูนก ซึ่งมีหลายประการ เช่น
1. เป็นการพักผ่อนและได้รับความเพลิดเพลิน : ความสวยงามและเสียงอันไพเราะของนก ทำให้เกิดความสุขและความเพลิดเพลินแก่ผู้ได้พบเห็น ทั้งการออกไปดูนกในธรรมชาติ ไม่ว่าจะเป็นท้องทุ่ง ป่าเขา หนองบึงหรือชายทะเล ทำให้เราได้สัมผัสความบริสุทธ์ของธรรมชาติ ทำให้มีจิตใจสดชื่น และร่างกายแข็งแรงอันเป็นผลมาจากการเดินดูนก

2. ได้รู้จักธรรมชาติ : นกแต่ละชนิด จะอาศัยอยู่ในสภาพแวดล้อมที่ต่างกัน เมื่อออกไปดูนก ทำให้เราได้สัมผัสธรรมชาติอันหลากหลาย รู้จักสภาพป่าประเภทต่างๆ เช่นป่าดงดิบ ป่าเบญจพรรณ ป่าเต็งรัง ฯลฯ ซึ่งนก จะเป็นตัวบ่งชี้สภาพพื้นที่ และสิ่งแวดล้อมจากการอาศัยของมัน เพราะนกแต่ละชนิด จะมีการปรับตัวให้สามารถดำรงชีวิตอยู่ได้ในพื้นที่ต่างกัน เราไม่อาจพบนกตะขาบทุ่งได้ในป่าดงดิบ ขณะเดียวกันก็ไม่พบนกเงือกในทุ่งโล่ง การดูนก จึงทำให้เราเห็นความสำคัญของสภาพแวดล้อมที่มีผลต่อนกชนิดนั้นๆ

3. ได้รับความรู้เกี่ยวกับนก : เมื่อเรารู้จักสภาพแวดล้อมในถิ่นอาศัยของนกแล้ว ยังทำให้เรารู้จักนกชนิดต่างๆ รวมทั้งการดำรงชีวิตและพฤติกรรมของนกแต่ละชนิดด้วย อาทิ เสียงร้อง การไซ้ขน การเกี้ยวพาราสี การกินอาหาร เช่น นกปรอดชอบกินลูกไม้
นกจับแมลงชอบกินแมลง นกเงือกทำรังในโพรงไม้ นกขมิ้นทำรังตามง่ามไม้ นกกระเต็นทำรังอยู่ในโพรงดิน ดังนั้น หากสภาพแวดล้อมที่นกอาศัยหากินถูกทำลายลงไป ก็จะมีผลกระทบต่อการดำรงชีวิตของนกโดยตรง

4. มีความเข้าใจเกี่ยวกับความสัมพันธ์ในธรรมชาติ : เมื่อเราดูนกไปนานๆ ย่อมสังเกตเห็นความสัมพันธ์ของนกกับธรรมชาติว่ามีส่วนเกี่ยวข้องกันอยู่มาก เช่น ฤดูกาลกับนก เมื่อเราเห็นนกบางชนิด เราสามารถบอกถึงฤดูกาลได้ เช่น เมื่อเห็นนกอีเสือสีน้ำตาลตาม
ท้องทุ่งหรือป่าละเมาะ เราบอกได้ทันทีว่า เริ่มเข้าสู่ฤดูหนาวแล้ว เพราะนกอีเสือสีน้ำตาลและนกอีกหลายชนิด จะย้ายถิ่นจากทางตอนเหนือของทวีป เข้ามาอาศัยหากินในประเทศไทย ช่วงฤดูหนาว ราวเดือนกันยายนหรือตุลาคม แล้วจึงอพยพกลับ เมื่อเริ่มย่างเข้าสู่ฤดูร้อนเป็น
ประจำทุกปี


5. ได้รู้ถึงประโยชน์ของนก : แม้เราจะได้รับความเพลิดเพลินจากสีสันอันสวยงาม และเสียงร้องอันไพเราะของนก แต่นอกเหนือไปจากนั้น นกได้ให้ประโยชน์อย่างมหาศาลทั้งกับมนุษย์และธรรมชาติ นกแสกและนกเหยี่ยวขาวกินหนูเป็นอาหาร ช่วยลดจำนวนหนูนาลงได้ปีละมหาศาล นกนางแอ่นบ้านช่วยกำจัดแมลงได้วันละนับล้านตัว นกเปล้าหรือนกปรอด กินผลไม้เป็นอาหาร ซึ่งเมื่อถ่ายมูลออกมาจะช่วยกระจายพันธุ์พืชให้งอกงามในท้องถิ่นต่างๆ นกกินปลีหรือนกเขียวก้านตองกินน้ำหวานจากเกสรดอกไม้ ก็จะช่วยผสมพันธุ์ดอกไม้ให้กับมนุษย์ นับว่า มนุษย์ได้รับประโยชน์โดยตรงจากนกอย่างมากมาย หากนกถูกกำจัดให้หมดไป หรือลดน้อยลงโดยน้ำมือของมนุษย์ ผู้ที่จะได้รับผลกระทบมากที่สุดก็คือมนุษย์นั่นเอง

มาถึงขั้นนี้ คุณคงจะเริ่มมองนกในแง่มุมที่แปลกไป ในแง่มุมของนกเป็นสัตว์ที่มีบุญคุณอย่างใหญ่หลวงต่อธรรมชาติ ต่อมนุษย์ หากความคิดของคุณเกี่ยวกับนกเริ่มเปลี่ยนไป คุณก็ควรที่จะศึกษาว่า หลักการดูนกที่ถูกต้อง เป็นอย่างไร มิฉะนั้นแล้ว แทนที่คุณจะเป็นคนช่วยรักษานก กลับจะเป็นคนที่ทำลายโดยไม่รู้ตัว

ขั้นแรก คุณจะต้องเตรียมตัวก่อน การเตรียมตัวก็ได้แก่ การแต่งตัวให้ถูกต้อง ต้องพรางไม่ให้นกเห็นเรา โดยสวมเสื้อผ้าที่กลมกลืนกับธรรมชาติ เช่น สีเขียวเข้ม สีน้ำตาล สีเทา เป็นต้น และควรเป็นเครื่องแต่งกายที่รัดกุม เสื้อแขนยาว กางเกงขายาว หมวก รองเท้าผ้าใบที่ใส่สบายพร้อมถุงเท้า นอกจากการแต่งกายที่ถูกต้องเหมาะสมแล้ว สิ่งที่ต้องเตรียมตัวอีกคือ กล้องส่องทางไกล คู่มือดูนก สมุดบันทึก อุปกรณ์เสริมต่างๆ เช่น กล้องถ่ายรูป เครื่องบันทึกเสียง เข็มทิศ อุปกรณ์ยังชีพอื่นๆตามที่จำเป็น และประการสำคัญ
คือ อย่าลืมตรวจสุขภาพตัวเองก่อนว่า พร้อมที่จะสมบุกสมบันแค่ไหน

ขั้นต่อมา คือสิ่งที่ควรคำนึงถึงขณะดูนก คือ
            - ควรไปดูนกตั้งแต่เช้า เพราะเป็นช่วงที่นกออกหากิน ไม่หลบซ่อนตัว นับว่าเป็นเวลาที่ดีที่สุด ทำให้พบเห็นไม่ยาก
            - ไม่ควรไปเป็นกลุ่มใหญ่ เพราะนกขี้ตกใจ ไม่ควรพูดคุยโดยไม่จำเป็น หลีกเลี่ยงการเหยียบกิ่งไม้ให้หัก
            - อย่าอยู่ในบริเวณที่เป็นจุดเด่น ควรบังไพรอยู่และใช้กล้องส่องทางไกลมองหานกไปเรื่อยๆ เพราะหากมองด้วยตาเปล่าเมื่อเห็นนก แต่กว่าที่จะหยิบกล้องขึ้นมา นกอาจจะบินหนีไปแล้วก็ได้
            - ควรแบ่งปันกล้องให้เพื่อนร่วมทางได้ดูบ้าง และเคารพสิทธิผู้อื่นที่ใช้สถานที่ร่วมกัน
            - พยายามสังเกต จดจำรายละเอียดต่างๆของนกให้มากที่สุด เช่น สีสัน ลักษณะหัว ปาก หลัง ท้อง ฯลฯ รวมทั้งพฤติกรรมที่แสดงออก เมื่อนกไปแล้ว จึงค่อยเปิดคู่มือดูนกเพื่อศึกษาให้มากขึ้น
            - ต้องมีความรับผิดชอบ ไม่กวนนก โดยเฉพาะในช่วงสร้างรังวางไข่ เพราะนกอาจจะตกใจกลัวจนทิ้งรังและลูกได้
            - "ความสุขของนกต้องมาก่อน" ดังนั้นการถ่ายภาพ หรือการอัดเสียงต้องไม่รบกวนนก
            - หากพบนกหายาก หรือนกย้ายถิ่น ควรให้ความคุ้มครองนกให้มากที่สุด ควรบอกแต่ผู้ที่ควรจะทราบเท่านั้น เช่น หน่วยงานที่เก็บข้อมูลหรือเจ้าของพื้นที่
            - ควรขออนุญาตจากเจ้าของพื้นที่ก่อนที่จะเข้าดูนก หลีกเลี่ยงการทำความเสียหายกับพื้นที่ และปฏิบัติตามกฎหมายอนุรักษ์เสมอ

      จะเห็นได้ว่า การดูนกมีประโยชน์อย่างมากมาย ขณะเดียวกัน การดูนกก็มีหลักที่จะต้องคำนึงถึงอย่างมากมายเช่นกัน มิใช่เพียง "สะพายกล้องส่องทางไกล ใส่รองเท้าผ้าใบ ไม่หนีหายกล้องถ่ายรูป" ก็นับเป็นนักดูนกได้ แต่การเป็นนักดูนกที่ดี จะต้องคำนึงถึงสิ่งที่จะตามมาเช่นกัน จึงจะนับได้ว่าเป็นนักดูนกที่ดี

      และขณะนี้ คุณคงจะหายสงสัยแล้วว่า "ดูนก" มีประโยชน์อย่างไร ทำไมต้องดู ในเมื่อนกก็บินผ่านไปมาให้เห็นอยู่เสมอแต่การบินผ่านไปมาให้เห็นเสมอนั้น คุณเคยหยุดคิดบ้างหรือไม่ว่า มีนกอะไรบ้างที่บินมาให้เห็น นกที่บินมาให้เห็นนั้น มีจำนวนเพิ่มขึ้น
หรือลดลงกว่าแต่ก่อนที่เคยเห็น หากนกชนิดนี้บินมาให้เห็นหมายความว่าอย่างไร หากสิ่งเหล่านี้ เด็กหรือเยาวชนตัวเล็กๆหรือแม้กระทั่งผู้ใหญ่ ได้รับการถ่ายทอด ปลูกฝังให้เห็นความสำคัญของนก เห็นความสัมพันธ์ในธรรมชาติระหว่างนกกับมนุษย์ ในอนาคต นกอาจจะสูญพันธุ์น้อยลงก็เป็นได้


เช้านี้ คุณได้ยินเสียงนกร้องที่บ้านคุณแล้วหรือยัง


ที่มา : ศูนย์วิทยาศาสตร์เพื่อการศึกษาจังหวัดลำปาง (พื้นที่ติดกับศูนย์การศึกษานอกโรงเรียนภาคเหนือ). ตำบลบ่อแฮ้ว อำเภอเมือง
จังหวัดลำปาง 52100 โทรศัพท์ 054-230855-6 โทรสาร 230857
รุ่งโรจน์ จุกมงคล. ดูนก. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์สารคดี, 2536.
Boonsong Lekagul and Philip D. Round. A Guide to the Birds of Thailand. Saha Karn Bhaet. 1991.
ขอขอบคุณ คุณชัยวุฒิ เจริญสุข หัวหน้ากลุ่มกิจกรรมวิทยาศาสตร์ ศวจ.ลำปาง ผู้เอื้อเฟื้อข้อมูล