สื่อการสอนช่วยครู

โดย นายฉัตรทอง เอื้อเก่ง  - 11 ก.พ. 2550


การสอนที่เน้นผู้เรียนเป็นสำคัญ นั่นคือการสอนที่สอดคล้องกับความต้องการของผู้เรียน ความต้องการของผู้เรียนระดับประถมศึกษา ข้อหนึ่งคือต้องการเรียนรู้ในสิ่งที่เป็นรูปธรรม สื่อการสอนเรื่อง การพาความร้อน และการเกิดลมเป็นตัวอย่างหนึ่งที่ทำให้การสอนบทเรียนที่เป็นนามธรรมให้เป็นรูปธรรม สอดคล้องกับการสอนที่เน้นผู้เรียนเป็นสำคัญ
งานการสอนของครูนั้นเกี่ยวข้องกับสื่อการสอนเป็นอย่างมาก
ด้วยเหตุที่ครูต้องสอนทุกอย่างที่กำหนดไว้ในหลักสูตร ให้เด็กได้เรียนรู้
เนื้อหาสาระที่ครูสอน ซึ่งมีทั้งเรื่องที่เป็นรูปธรรมเข้าใจง่าย และเรื่อง
ที่เป็นนามธรรมเข้าใจยาก ครูมีหน้าที่ทำการสอนรวมทั้งจัดประสบการณ์
(สื่อและสถานการณ์) เพื่อให้นักเรียนเกิดการเรียนรู้ตามจุดประสงค์ของหลักสูตร
ในความเป็นจริงของการทำงานด้านการสอนของครู จึงมีสาระที่จะสอนหลายเรื่องที่เป็นบทเรียนนามธรรมที่ครูจะต้องสอน ในที่นี่จะยกตัวอย่างการสอน สัก ๑ เรื่อง คือการสอนเรื่องการพาความร้อนและการเกิดลม
ซึ่งเป็นเนื้อหาสาระของวิชาวิทยาศาสตร์ ชั้นประถมปีที่ ๕
      ความคิดรวบยอดของเรื่องที่สอน
      ๑.การเกิดลมเกิดจากอากาศบนที่ต่างๆ บนผิวโลกร้อนไม่เท่ากัน บริเวณที่มีอากาศร้อนกว่า อากาศจะลอยขึ้นสู่ข้างบน ทำให้บริเวณดังกล่าวเป็นที่ว่าง อากาศที่อยู่บริเวณใกล้เคียงซึ่งเย็นกว่าจะไหลเข้ามาแทนที่ทำให้เกิดเป็นลมพัด
      ๒. บริเวณที่มีอากาศเบาบาง เราเรียกบริเวณนั้นว่า บริเวณความกดดันต่ำ ส่วนบริเวณที่มีอากาศอยู่มาก เราเรียกบริเวณนั้นว่า บริเวณความกดดันสูง
      ๓.ความร้อนทำให้อากาศขยายตัวและมีความกดดันอากาศต่ำ ส่วนความเย็นทำให้อากาศหดตัวและมีความกดดันอากาศสูง
      ๔. อากาศย่อมไหลจากบริเวณที่มีความกดดันอากาศสูงไปหาบริเวณที่มีความกดดันอากาศต่ำเสมอ การไหลของอากาศ ทำให้เกิดลมพัด
      ปัญหาของการสอน
      การสอนเรื่องการพาความร้อนและการเกิดลม ปัญหาอยู่ที่อากาศเป็นสิ่งของที่มองไม่เห็นตัว การเปลี่ยนแปลงต่างๆ ของอากาศ เช่น การขยายตัวการหดตัว
การเคลื่อนที่ การไหล ล้วนแต่มองไม่เห็นทั้งสิ้น ดังนั้นเพื่อให้มองเห็นการทำงานหรือการเปลี่ยนแปลงของอากาศจึงจำเป็นต้องใช้สิ่งที่เป็นรูปธรรม มองเห็นได้เข้าช่วย สิ่งที่ดีมากอย่างหนึ่งที่นำมาทดลองเพื่อให้เห็นการเปลี่ยนแปลงของอากาศได้ชัดเจนคือควันไฟ ดังนั้นจึงได้นำควันไฟและสิ่งอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องนำมาสร้างสื่อ สื่อที่นำมาทดลองในที่นี่จึงสามารถสร้างเหตุการณ์ได้สองอย่างคือ

๑.สร้างความร้อนให้แก่อากาศเพื่อทำให้ความกดดันของอากาศเปลี่ยนแปลงได้
๒. สร้างควันไฟให้ปะปนกับอากาศเพื่อจะให้มองเห็นอากาศเคลื่อนที่ได้
เพื่อสนองตอบปัญหาดังกล่าวผู้เขียนจึงได้สร้างสื่อทดลองการพาความร้อนและ การเกิดลมขึ้น
ความหมายของสื่อการทดลองการเกิดลมและการพาความร้อน
      สื่อการทดลองการการพาความร้อน และเกิดลม หมายถึง สื่อการสอนที่ทำขึ้นเพื่อทดลองดูการเคลื่อนที่ของอากาศหรือการเกิดลม จากบริเวณหนึ่งไปหาอีกบริเวณหนึ่งเมื่อมีความกดดันต่างกันอันเนื่องมาจากความร้อน สื่อนี้ทำขึ้นจากปี๊บขนมปังมีหลอดไฟฟ้าเป็นตัวสร้างความร้อนในกล่องสื่อ

      2. จุดมุ่งหมายและความจำเป็นในการผลิตสื่อ
      ในหลักสูตรวิชาวิทยาศาสตร์ ช่วงชั้นที่ ๒ ชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 - 6 ได้กำหนดนักเรียนได้เรียน เรื่อง ความกดดันของอากาศและการเกิดลม การสอน เรื่อง
ดังกล่าวเพื่อนักเรียนเห็นเป็นรูปธรรมจะต้องมีการทดลอง ที่มีการควบคุม ตัวแปรต่าง ๆ ได้ และมองเห็นผลที่เกิดขึ้นได้ชัดเจน ดังนั้นจึงจำเป็นต้องมีสื่อประกอบการสอน
            
      3. หลักการของการพาความร้อนและการเกิดลม
      อากาศเมื่อได้รับความร้อนย่อมเกิดการขยายตัวและลอยขึ้นสูง ปรากฏการณ์นี้เราเรียกว่า การพาความร้อน ส่วนอากาศที่เย็นกว่าก็จะไหลมาแทนที่ จึงทำให้เกิดการไหลเวียนของอากาศขึ้นซึ่งเราเรียกว่าการเกิดลม ลมที่เกิดขึ้นใน ธรรมชาติก็เกิดขึ้นจากหลักการเดียวกัน คือบนพื้นที่บนผิวโลกได้รับความร้อนจากดวงอาทิตย์
ไม่เท่ากัน จึงทำให้เกิดการลอยขึ้นของอากาศในบริเวณที่ร้อนและบริเวณอากาศเย็นกว่าในบริเวณใกล้เคียงก็จะไหลมาแทนที่ ทำให้เกิดเป็นลมพัดในบริเวณต่าง ๆ บนผิวโลกได้

      4. หลักการทำงานของสื่อ
      สื่อทดลองแสดงการพาความร้อนและการเกิดลมนี้ใช้อุปกรณ์ในการทำคือปี๊บขนมปัง
ส่วนประกอบของสื่อประกอบด้วยปี๊บขนมปัง ซึ่งด้านหน้าของปี๊บ จะเป็นกระจกใสเพื่อมองเห็นลมพัดเข้าข้างในกล่องสื่อได้อย่างชัดเจน ข้างบนกล่องสื่อประกอบด้วยปล่องอยู่ 2 ปล่องคือ ปล่องสำหรับอากาศร้อนลอยออกไป ปล่องนี้ได้ใส่หลอดไฟไว้
      เมื่อเราเปิดไฟฟ้าให้ความร้อนแก่สื่อ อากาศร้อนในตัวกล่องสื่อจะเคลื่อนที่ ออกไปทางปล่องสำหรับอากาศร้อน ส่วนอีกปล่องหนึ่งคือปล่องอากาศเย็นเข้า เมื่อเปิดหลอดไฟและอากาศร้อนลอยออกไปจากตัวสื่อ อากาศเย็นข้างนอกตัวสื่อจะไหลเข้ามาแทนที่ทางปล่องอากาศเย็นและเราได้จุดยากันยุงสำหรับสร้างควันไว้ตรงปล่องอากาศเย็น อากาศเย็นที่อยู่ข้างนอกไหลมาแทนที่อากาศร้อนที่ลอยออกไป ก็จะพาเอาควันยากันยุงไหลเข้าตัวกล่องสื่อ ทำให้เราเห็นอากาศไหลแสดงการเกิดลมได้อย่างชัดเจน
      
      5. ประโยชน์ที่ได้รับจากสื่อการสอน
      สื่อสามารถทำให้การสอนเรื่องการพาความร้อนและการเกิดลม ซึ่งเป็นการเคลื่อนที่ของอากาศที่มองไม่เห็นตัว ให้กลายเป็นสิ่งที่สามารถมองเห็นเป็นรูปธรรมได้ ซึ่งทำให้นักเรียนเข้าใจบทเรียนได้ง่ายขึ้น ประหยัดเวลาในการสอน นักเรียนก็ได้ทดลองเองในสถานการณ์จริง จึงทำให้การเรียนการสอนมีประสิทธิภาพดีขึ้น
      6. การผลิตสื่อทดลองการพาความร้อนและการเกิดลม
      6.1 วัสดุอุปกรณ์ที่ใช้ในการผลิตสื่อทดลองการพาความร้อนและการเกิดลม

ลำดับที่      ชื่ออุปกรณ์      ขนาด      จำนวน
1      ปี๊บขนมปังเก่า      สูง 12 นิ้ว      ๒ ใบ
ลำดับที่      ชื่ออุปกรณ์      ขนาด      จำนวน
2      ปลั๊กตัวผู้      ใช้ไฟ 220 โวลต์      1 ตัว
3      สังกะสี      ขนาดกว้าง½ เมตร ยาว ½ เมตร      1 ชิ้น
4      หลอดไฟฟ้าแบบกลมพร้อมชุดหัวขั้ว      100 วัตต์      1หลอด
5      สายไฟฟ้าอ่อนแบบสายคู่      2 เมตร      1 เส้น

ลำดับที่      ชื่ออุปกรณ์      ขนาด      จำนวน
6      ยากันยุงแบบเป็นขด      วงกลม 4 นิ้ว      1 ขด
      

6.2 วิธีผลิตสื่อทดลองการพาความร้อนและการเกิดลม
การผลิตสื่อทดลองการพาความร้อนและการเกิดลมมีขั้นตอนการผลิต
ดังต่อไปนี้
      6.2.1. นำปี๊บขนมปังเก่ามาทำความสะอาด อย่าให้มีรอยคราบความสกปรกติดอยู่ที่ตัวปี๊บ โดยเฉพาะอย่างยิ่งตรงกระจกใสของตัวปี๊บต้องให้สะอาด

6.2.2 นำปี๊บในข้อ 1 มาเจาะรูกลมตรงด้านข้างตามด้านยาวของตัวปี๊บจำนวน 2 รู เจาะรูขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 3 นิ้ว และ 2 นิ้ว ตามลำดับ

6.2.3. นำสังกะสีมาตัดเป็นแผ่นกว้าง 4 นิ้ว ยาว 7 นิ้ว นำมาม้วนเป็น
ทรงกระบอกให้เข้าในปล่องเส้นผ่าศูนย์กลาง 3 นิ้วได้อย่างพอดี โดยกะให้ทรงกระบอกโผล่ด้านบน 3 นิ้ว โผล่ด้านล่าง 1 นิ้ว บัดกรีรอยต่อให้แน่น

      6.2.4. นำสังกะสีมาตัดเป็นแผ่นกว้าง 2 นิ้ว ยาว 10 นิ้ว นำมาม้วนเป็นรูปทรงกระบอกวัดให้มีเส้นผ่าศูนย์กลางยาว 3 นิ้ว นำแผ่นสังกะสีดังกล่าว บัดกรีรอยต่อให้เป็นรูปทรงกระบอกที่แข็งแรง
      6.2.5. นำสังกะสีทรงกระบอกในข้อ 3 ใส่ลงในปี๊บตรงรูเส้นผ่าศูนย์กลาง 3 นิ้ว โดยกะให้ทรงกระบอกโผล่ด้านบน 3 นิ้ว โผล่ด้านล่าง 1 นิ้ว บัดกรีให้แน่น
      
6.2.6. นำสังกะสีทรงกระบอกในข้อ 4 ใส่ลงครอบรูเส้นผ่าศูนย์ 2 นิ้วบนปี๊บวางครอบรูพอดี โดยกะให้ปล่องเส้นผ่าศูนย์กลาง 2 นิ้วอยู่ตรงกลางพอดี แล้วบัดกรีติดตัวกล่องสื่อให้แน่น
      6.2.7. นำสังกะสีมาตัดเป็นรูปวงกลมขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 2.50 นิ้วเจาะเป็นรูให้พรุนทั่วแผ่นเพื่อทำเป็นตะแกรงวางที่จุดยากันยุงใส่ไว้ในปล่องอากาศเย็น
ดังรูปนี้
6.2.8. เตรียมหลอดไฟหลอดกลมขนาด 100 วัตต์พร้อมขั้วหลอด และสายไฟ 2 เมตร และปลั๊กเสียบไฟ นำมาต่อกันเป็นวงจรให้ถูกและบัดกรีขั้วให้แน่นดังรูปต่อไปนี้

6.2.9.นำหลอดไฟในข้อ 8 มาใส่ไว้ในปล่องอากาศร้อนของตัวสื่อโดยทำที่จับขั้วติดให้แน่นกับปล่องอากาศร้อน เราก็จะได้สื่อการพาความร้อนและการเกิดลมตามที่เราต้องการดังภาพข้างล่างนี้

      การทดลองเรื่องการพาความร้อนและการเกิดลมสามารถดำเนินการทดลองอย่างละเอียด เป็นขั้นตอนดังนี้


      1. เสียบปลั๊กไฟฟ้าให้เกิดความร้อนขึ้นในตัวสื่อกระป๋องข้างใดข้างหนึ่ง

      2. จุดยากันยุงใส่ในปล่องอากาศเย็นของตัวสื่อ

      3. หลังจากนั้นอีกประมาณ 5 นาทีให้นักเรียนสังเกตผลที่เกิดขึ้น
นักเรียนบันทึกผลการทดลอง ตามแบบบันทึกผลที่กำหนดให้
4. นักเรียนนำผลการบันทึกมาอภิปราย และสรุป

      2.7 ระยะเวลาในการจัดทำ
      ใช้เวลาในการจัดทำ 2 ชั่วโมง
      2.8 ค่าใช้จ่ายในการจัดทำ
      ใช้งบประมาณในการจัดทำ 200 บาท
      
      2.9 วัน เดือน ปี ที่ทำการทดลองใช้
      ทำการทดลองใช้ครั้งแรกเมื่อวันที่ เดือน มิถุนายน 2549 และปรับปรุงเรื่อยมาจนสื่อมีคุณภาพดี จึงได้นำไปประกอบการสอนและทำการเผยแพร่และได้ทำการทดลองใช้เพื่อหาประสิทธิภาพของสื่ออีกครั้งเมื่อปีการศึกษา 2543 ที่โรงเรียนบ้านแม่ตา อำเภอแจ้ห่ม จังหวัดลำปาง จำนวนนักเรียนที่ทำทดลองทั้งหมด 42 คน
      2.10 ผลการทดลองใช้
      สามารถใช้สื่อประกอบการสอน เรื่อง การพาความร้อน และการเกิด ได้อย่างดีบรรลุจุดประสงค์การสอน นักเรียนมีความเข้าใจดี ผลคะแนนของการทดลองประสิทธิภาพของสื่อคะแนนก่อนเรียนได้เฉลี่ยร้อยละ 62.5 คะแนนหลังเรียนได้เฉลี่ยร้อยละ 85 คะแนนความก้าวหน้าได้เฉลี่ยร้อยละ 22.5