ศิลปเรือนล้านนา

โดย ธีระศักดิ์ อุทธโยธา  - 27 ส.ค. 2542



เรือนพักอาศัยแบบล้านนาในเมืองลำปางที่มีอายุเก่าแก่และตกทอดมาถึงปัจจุบันนี้ อาทิเช่น เรือนเจ้าแม่ยอดคำ ทายาทผู้สืบทอดมรดกได้ทำการอนุรักษ์ให้มีสภาพสมบูรณ์และแข็งแรง ซึ่งในปี พ.ศ. 2539 คณะกรรมการอำนวยการอนุรักษ์มรดกมีนายกรัฐมนตรีเป็นประธานกรรมการได้ประกาศเกียรติคุณกิจกรรมและโครงการด้านสถาปัตยกรรมไทยให้กับการอนุรักษ์เรือนเจ้าแม่ยอดคำ บ้านเสานัก ( เรือนของคุณหญิงวลัย ลีลานุช ) บ้านสิงคะ และบ้านบ๊ะเก่า ( ออกเสียง ห นำ เป็น หบะ -เก่า แปลว่า เก่าแก่ หรือ โบราณ ) บ้านพลตรีจงกล เจริญขวัญเมือง ที่มีลักษณะรูปทรงผสมผสานกับทางตะวันตกบ้าง แต่ลวดลายการตกแต่งเป็นแบบไทยแท้เป็นต้น ส่วนเรือนเจ้าแม่หลานซึ่งเคยได้รับการยกย่องว่าเป็นสถาปัตยกรรมล้านนาลำปางอีกแห่งหนึ่ง ซึ่งตั้งอยู่ข้างสำนักงานชลประทานนั้นหลังจากที่เจ้าของบ้านได้เสียชีวิตลง ต่อมาทายาทได้ขายให้กับผู้อื่นบ้านจึงถูกรื้อออกไป

ลักษณะของเรือนล้านนา


เรือนล้านนาจะเป็นเรือนไม้ใต้ถุนสูงยกพื้นทำหลังคาจั่วออกเป็นหลาย ๆ หลังเชื่อมประสานกันอย่างหลวม ๆ ด้วยเรือนชาน โดยมีเรือนนอนเดี่ยว หรือ แฝดสองหลังเป็นแกนกลาง แนวจั่วของเรือนนอนจะหันไปทางทิศเหนือหรือใต้เสมอ จะวางตัวอาคารไว้กลางที่ดิน นิยมหันหน้าอาคารไปทางทิศเหนือหรือใต้เท่านั้น ภายในบริเวณบ้านยังมีส่วนประกอบอื่น ๆ เช่น ยุ้งข้าว บ่อน้ำ สวนครัว เป็นต้น


เรือนล้านนาประกอบด้วยส่วนต่าง ๆ ที่สำคัญ 7 ส่วนได้แก่

1. ส่วนห้องนอน สำหรับเรือนล้านนาขนาดใหญ่จะมีเรือนนอนแฝดเป็นสองห้องติดต่อกันหัน แนวจั่วไปทางทิศเหนือหรือใต้ หลังคาจั่วเชื่อมหลังคาเรือนนอนด้วยรางน้ำหรือรางริน เรือนนอนแฝดจะมีทางเดิผ่านกลางต่อมาได้เลิกทำทางเดินกลางทำให้พื้นที่ห้องติดต่อกัน ห้องนอนจะมีหน้าต่างเล็ก ๆ เรียกว่าประตูแมงจอน (ประตูแมงกระชอน ) ซึ่งพัฒนาจากเรือนรุ่นแรกที่ไม่มีหน้าต่างเลย

2. ส่วนเติ๋น หมายถึง บริเวณโล่งหน้าห้องนอน มีระดับพื้นอยู่ในระดับเดียวกับห้องนอนแต่ยกสูงกว่าเรือนชานเพื่อนั่งกับพื้นเติ๋นได้ เติ๋นเป็นพื้นที่ที่ใช้นั่งพักผ่อน รับแขกและ รับประทานอาหารแบบสะโตก แต่ในปัจจุบันได้มีการจัดโต๊ะรับแขกแทนการนั่งกับพื้นเนื่องจากในปัจจุบันไม่นิยมนั่งกับพื้นแล้ว

3. ส่วนครัว จะเป็นเรือนอีกหลังหนึ่งที่มีขนาดเล็ก ใช้สำหรับประกอบอาหารเรือนครัวจะอยู่ในตำแหน่งทิศตะวันตกและด้านหลังของเรือนนอน

4. ร้านน้ำดื่ม เป็นหิ้งสำหรับตั้งหม้อน้ำดื่มซึ่งเป็นหม้อดินเผาปกติจะมีอยู่ 3 ใบ ตั้งอยู่ด้านซ้าย หรือ ขวามือของบันได

5. เรือนชาน เป็นลานโล่งนอกอาคารใช้เป็นบริเวณเชื่อมต่ออาคารส่วนต่าง ๆ เข้าด้วยกัน เรือนชานมีประโยชน์ในกิจกรรมหลายอย่าง นอกจากเป็นทางเดินแล้วยังใช้สำหรับประกอบอุตสาหกรรมในครัวเรือนและตากสิ่งของต่าง ๆ


6. เรือนพักผ่อน เป็นส่วนของอาคารอีกหลังที่เพิ่มขึ้นมาเนื่องจากต้องการที่โล่งมากกว่าเติ๋น เรือนพักผ่อนจะออกแบบเป็นเรือนเชื่อมต่อขวางอยู่ด้านหน้าของเรือนนอน พื้นที่ของเรือนพักผ่อนจะติดต่อกับเติ๋น

7. เทิง คือ พื้นที่สำหรับเก็บของ ทำเป็นร้านไม้วางบนขื่อและแปของเรือนนอน คล้ายเพดาน ใช้เก็บของที่ไม่ได้ใช้เป็นประจำ